Sifiliz (Frengi) Nedir? Belirtileri, Evreleri ve Tedavisi

Sifiliz, toplumda bilinen adıyla frengi, Treponema pallidum bakterisinin vücuda girmesiyle oluşan ve çoğunlukla korunmasız cinsel temasla bulaşan sistemik bir enfeksiyon hastalığıdır. Bu rahatsızlığın ilk ve en karakteristik belirtisi, bakterinin giriş yaptığı genital bölge veya ağız çevresinde beliren, ağrısız, sert tabanlı ve düzgün sınırlı tek bir yaradır. Tedavisi ise hastalığın saptandığı evreye göre planlanan, uzman kontrolündeki penisilin grubu antibiyotik enjeksiyonları ile yönetilebilir. Erken evrede doğru tanı ve uygun farmakolojik protokoller uygulandığında ilerlemesi durdurulabilen bu durum ihmal edildiğinde sinsi bir şekilde kronikleşerek vücutta ciddi sistemik hasarlar oluşturma potansiyeline sahiptir.

Sifiliz (Frengi) Nedir?

Sifiliz enfeksiyonu sadece modern çağın bir sorunu değil insanlık tarihini derinden etkileyen, toplumsal alışkanlıkları ve sağlık politikalarını şekillendiren köklü bir hastalıktır. Tarihsel kayıtlara ve tıbbi incelemelere bakıldığında, hastalığın 1492 yılındaki coğrafi keşiflerin ardından Amerika kıtasından Avrupa’ya taşındığı düşünülmektedir. Gemi mürettebatlarının geri dönüşüyle başlayan bu süreç zamanla göç dalgaları, ticaret ağlarının genişlemesi ve büyük savaşlar aracılığıyla tüm kıtalara yayılmasına yol açmıştır. O dönemlerde hastalığın doğası anlaşılamadığı için toplumlar üzerinde büyük bir korku ve panik yaratmıştır.

Hastalığın Osmanlı İmparatorluğu dönemindeki etkileri ve bu duruma karşı alınan önlemler de oldukça dikkat çekicidir. Dönemin tıp literatüründe maraz-ı efrenci, illet-i efrenciye veya Frenk uyuzu gibi isimlerle kayıt altına alınan bu enfeksiyon, özellikle 19. yüzyılda yaşanan uzun süreli savaşlar ve kitlesel asker hareketlilikleri sonrasında Anadolu’da ciddi bir yayılım göstermiştir. Bu durum karşısında yöneticiler ve hekimler harekete geçmek zorunda kalmıştır. Durumun ciddiyeti üzerine 1879 yılında Dr. Michael ve Handanyan tarafından hazırlanan raporlar, o dönemin şartlarında oldukça sıkı sayılabilecek ilk resmi halk sağlığı tedbirlerinin temelini oluşturmuştur.

Alınan bu tarihi önlemler hastalığın yayılımını yavaşlatmayı hedeflemiştir. Hastalığın bulaşıcılığını engellemek adına hastaların özel hastanelerde gözetim altında tutulması, evlilik öncesinde kişilerin uzun bir süre boyunca sağlık takibinden geçirilmesi ve kişisel eşyaların başkalarıyla paylaşılmasının önüne geçilmesi gibi düzenlemeler yapılmıştır. Günümüze gelindiğinde ise antibiyotiklerin varlığına rağmen, korunmasız cinsel temas alışkanlıkları ve bağışıklık sistemini etkileyen diğer enfeksiyonların varlığı nedeniyle sifiliz, üroloji kliniklerinde hala sıkça karşılaşılan bir durum olmaya devam etmektedir.

Belsoğukluğu ile Sifiliz (Frengi) Hastalıklarının Farkları Nelerdir?

Tıp tarihinde yapılmış en uzun soluklu ve ilginç hatalardan biri, frengi ve belsoğukluğu hastalıklarının yüzyıllar boyunca aynı hastalığın farklı formları olarak kabul edilmesidir. Bu yanılgının temelinde, 1793 yılında İngiliz hekim John Hunter’ın tıp bilimi adına yaptığı oldukça tehlikeli bir kişisel deney yatar. Hunter, belsoğukluğu belirtileri gösteren bir hastadan aldığı iltihaplı sıvıyı kendi vücuduna enjekte etmiş ve bir süre sonra kendisinde sifilize özgü o tipik cilt yarasının geliştiğini gözlemlemiştir. Bu sonuç üzerine her iki hastalığın da aynı kökenden geldiğini duyurmuştur. Oysa Hunter’ın hesaba katmadığı durum akıntısını aldığı hastanın sadece belsoğukluğu değil aynı zamanda gizli bir sifiliz enfeksiyonu da taşıdığı gerçeğiydi.

Bu köklü yanlış anlama, daha sonraları Benjamin Bell isimli araştırmacının yaptığı detaylı klinik gözlemlerle düzeltilmiştir. İki hastalığın belirtileri, bulaşma mekanizmaları ve vücutta yarattığı etkiler birbirinden oldukça farklıdır. Sifiliz hastalığının etkeni olan bakteri, genellikle enfekte bölgedeki cilt yaralarının veya mukozanın sağlıklı cilde doğrudan temasıyla kişiden kişiye geçer. Bulaşma daha çok yara teması odaklıdır.

Belsoğukluğu olarak bilinen gonore ise tamamen farklı yapıda bir bakterinin neden olduğu, cinsel sıvılar aracılığıyla idrar yollarının iç yüzeyini enfekte eden bir hastalıktır. Bu iki hastalığın bulaşma dinamikleri ve risk oranları arasında da ciddi uçurumlar bulunur. Enfekte bir partnerle girilen cinsel temasta belsoğukluğu bulaşma ihtimali oldukça yüksekken, bu oran temasın tekrarlanmasıyla katlanarak artar. Kadınların anatomik yapıları gereği belsoğukluğu kapma riskleri tek bir temasta bile çok daha belirgin düzeydedir. Bu nedenle genital bölge şikayetleriyle başvuran bir hastada bu iki hastalığın birbirinden doğru şekilde ayırt edilmesi, uygun tedavi planının oluşturulması için en kritik adımdır.

Sifiliz (Frengi) Enfeksiyonu Vücutta Hangi Belirtileri Gösterir?

Sifiliz bakterisi vücuda ciltteki mikro çatlaklardan veya mukoza zarlarından sızdıktan sonra hemen reaksiyon göstermez. Kişinin bağışıklık direncine bağlı olarak değişebilen, ancak çoğunlukla birkaç hafta süren sinsi bir kuluçka dönemi yaşanır. Hastalık ilerledikçe vücutta farklı reaksiyonlar ve klinik tablolar ortaya çıkar. Hastalığın bu aşamalı ilerleyişini anlamak, erken müdahale şansını artırmak açısından çok önemlidir.

Hastalığın seyri sırasında karşılaşılan ana evreler şunlardır:

• Primer evre
• Sekonder evre
• Latent evre
• Tersiyer evre

Birinci evre olan primer dönemde, bakterinin vücuda girdiği ilk noktada şankr adı verilen klasik bir yara ortaya çıkar. Genellikle dış genital organlarda, anüs çevresinde veya bazen ağız bölgesinde beliren bu yara, klinik muayenede bazı ipuçları barındırır. Yara sınırları genellikle keskin, şekli düzenli ve rengi canlı bir dokuyu andırır. En ayırt edici özelliği ise dokunulduğunda tabanının sert ve kıkırdakmsı bir his vermesidir. Hastaların doktora başvurmayı ertelemesinin en yaygın nedeni, bu yaranın çoğunlukla hiçbir ağrı veya sızıya yol açmamasıdır. Yaranın oluşumundan kısa bir süre sonra kasık bölgesindeki lenf bezlerinde şişmeler başlayabilir. Bu şişlikler genellikle dokunmakla ağrı yapmayan, cilt altında hareket edebilen sert yumrular halindedir. Yara tedavi edilmese dahi birkaç hafta içinde kendiliğinden kapanıp kaybolma eğilimi gösterir. Ancak bu iyileşme tablosu yanıltıcıdır; bakteri bu sırada kana karışarak vücudun diğer bölgelerine doğru yol almaya başlar.

İkinci evre olan sekonder dönemde hastalık artık tüm vücuda yayılmış durumdadır. Bu evrede genellikle avuç içleri ve ayak tabanlarında görülen, kaşıntı yapmayan kırmızımsı deri döküntüleri ortaya çıkabilir. Ayrıca genital bölgede geniş, düz tabanlı siğilimsi yapılar yaygın lenf bezi şişlikleri, hafif ateş, yorgunluk ve yamalar halinde saç dökülmesi gibi şikayetler tabloya eklenebilir. Bu belirtiler de bir süre sonra kendiliğinden gerileyebilir ve hastalık latent, yani gizli evreye geçer. Gizli evrede hastanın hiçbir fiziksel şikayeti yoktur, enfeksiyon sadece laboratuvar testleriyle saptanabilir. Eğer hastalık yıllarca fark edilmezse çok daha tehlikeli olan tersiyer döneme ulaşabilir. Bu son aşamada organlarda granülomatöz lezyonlar, kalp kapakçıklarında hasarlar ve sinir sistemini etkileyen nörolojik bozukluklar görülme riski artar.

Genital Bölgedeki Her Yara Sifiliz (Frengi) İşareti Midir?

Erkek veya kadın hastalarda genital bölgede, kasıklarda ya da perianal bölgede ortaya çıkan her türlü yara, kabartı veya lezyon kesinlikle sifiliz anlamına gelmez. Üroloji ve dermatoloji kliniklerinde hekimlerin en çok dikkat ettiği konu, bu yaraların doğasını inceleyerek doğru ayırıcı tanıyı koymaktır. Çünkü genital bölgede yara oluşumuna yol açabilen ve her birinin yönetim şekli tamamen birbirinden farklı olan çok sayıda başka enfeksiyon türü de bulunmaktadır. Bu ayrımı doğru yapmak, hastanın iyileşme sürecini doğrudan etkiler.

Ayırıcı tanıda değerlendirilen diğer başlıca hastalıklar şunlardır:

• Şankroid
• Genital herpes
• Lenfogranuloma venereum
• Granüloma inguinale
• Behçet hastalığı

Şankroid, farklı bir bakterinin neden olduğu ve sifilize kıyasla çok daha kısa bir kuluçka süresine sahip bir enfeksiyondur. Bu hastalıkta ortaya çıkan yaralar sifilizin tam aksine son derece ağrılıdır, kenarları düzensizdir ve altı oyuk bir yapı sergiler. Yaranın tabanı yumuşaktır ve üzerinde genellikle iltihaplı bir akıntı tabakası bulunur. Eşlik eden lenf bezi şişlikleri de oldukça ağrılıdır ve zamanla cilt dışına doğru akıntı yapma eğilimi gösterebilir.

Genital herpes ise virüs kaynaklı bir hastalıktır. Ciltte kızarık bir zemin üzerinde beliren, salkım şeklinde gruplanmış içi su dolu minik kabarcıklarla karakterizedir. Bu kabarcıklar patladığında geride ağrılı, sızlayan yüzeysel yaralar bırakır. Virüsün sinir köklerinde gizli kalma özelliği nedeniyle, kişinin bağışıklık sisteminin zayıfladığı, stres altında olduğu veya uykusuz kaldığı dönemlerde bu ağrılı yaralar tekrarlama eğilimi gösterir.

Lenfogranuloma venereum hastalığında ise genital bölgede hızla iyileşen ve çoğu zaman hastanın fark etmediği ufak bir yara oluşur. Asıl klinik tablo haftalar sonra kasık lenf bezlerinin devasa boyutlara ulaşarak şişmesi, şiddetli ağrı yapması ve ciltte fistül adı verilen tüneller oluşturmasıyla anlaşılır. Behçet hastalığı ise enfeksiyon kaynaklı olmayan, ancak genital bölgede derin, ağrılı ve iyileşirken ciltte iz bırakan tekrarlayıcı yaralarla seyreden sistemik bir damar inflamasyonu durumudur. Uzman hekim, tüm bu farklı tabloları yaranın görünümü, hastanın ağrı durumu ve gelişme süresi gibi kriterlerle değerlendirerek doğru teşhise yaklaşır.

Sifiliz (Frengi) Teşhisi İçin Hangi Tıbbi Testler Kullanılır?

Klinik değerlendirme, hastanın öyküsü ve yaranın fiziksel muayenesi ne kadar titiz yapılırsa yapılsın, genital bir yaranın kesin olarak sifiliz kaynaklı olup olmadığı mutlaka modern laboratuvar testleriyle desteklenmelidir. Hastalığın teşhis algoritması, yanlış yorumlamaların önüne geçmek ve hastayı en doğru tedaviye yönlendirmek adına oldukça planlı bir şekilde işler. Gereksiz paniklerin ya da gözden kaçan vakaların engellenmesi için testlerin zamanlaması ve türü büyük önem taşır.

Teşhis sürecinde kullanılan temel yöntemler şunlardır:

• Karanlık alan mikroskobisi incelemesi
• Nükleik asit amplifikasyon testleri
• Tarama amaçlı kan testleri
• Doğrulama amaçlı kan testleri

Şüpheli yaradan veya akıntıdan alınan örnekler, donanımlı laboratuvarlarda özel mikroskobik yöntemlerle incelenebilir. Bu sayede bakterinin kendine has sarmal yapısı ve hareketliliği doğrudan gözlemlenebilir. Günümüzde genetik materyali çoğaltarak çalışan gelişmiş testler de yara sürüntülerinde patojeni saptamak için yüksek doğruluk oranlarına sahiptir.

Ancak kliniklerde en sık başvurulan yöntem serolojik kan testleridir. Kan testleri temel olarak iki farklı grupta değerlendirilir. İlk aşamada, vücudun doku hasarına karşı ürettiği genel reaksiyonu ölçen tarama testleri yapılır. Eğer bu tarama testleri pozitif bir sonuç verirse, doğrudan enfeksiyona neden olan bakteriye karşı üretilen spesifik antikorları arayan doğrulama testlerine geçilir. Hastalığın aktif olarak devam ettiğini söyleyebilmek için genellikle her iki test grubunun da pozitif çıkması beklenir.

Bu aşamada hekimlerin ve hastaların dikkat etmesi gereken önemli bir süreç vardır ki bu duruma tıpta pencere dönemi adı verilir. Kişi şüpheli bir temas yaşadıktan çok kısa bir süre sonra, henüz yara yeni belirmişken kan testi yaptırırsa, vücut henüz yeterli düzeyde antikor üretemediği için test sonuçları negatif gelebilir. Yara varlığına rağmen kan değerlerinin normal görünmesi hekimi yanıltmamalıdır. Böyle durumlarda uzman hekim, hastayı riske atmamak adına testleri birkaç hafta sonra tekrarlamayı önerebilir. Ayrıca sifiliz tedavisini başarılı bir şekilde tamamlamış kişilerde tarama testleri zamanla normale dönerken, doğrulama testleri bağışıklık sisteminin hafızası nedeniyle uzun yıllar pozitif kalmaya devam edebilir. Bu durum hastanın hala enfekte olduğu anlamına gelmez, sadece geçmişte bu bakteriyle karşılaşıldığının bir göstergesidir.

Sifiliz (Frengi) Tedavisinde Hangi Yöntemler Tercih Edilir?

Tıbbi gelişmelerin sağladığı imkanlar sayesinde sifiliz, teşhisi konulduktan sonra uygun protokollerle yönetildiğinde büyük oranda tedavi edilebilir bir enfeksiyondur. Tedavi planlamasında temel hedef, enfeksiyonun vücuttaki ilerleyişini durdurmak, sinir veya kalp damar sistemi gibi kritik organlara zarar vermesini engellemek ve kişinin enfeksiyonu başkalarına bulaştırma riskini ortadan kaldırmaktır.

Sifiliz tedavisinde en sık başvurulan ve etkinliği yıllardır bilinen temel ilaç grubu penisilin türevleridir. Hastalığın hangi evrede yakalandığı, tedavi süresini ve ilacın uygulama şeklini belirleyen en önemli faktördür.

Tedavide başvurulan genel farmakolojik seçenekler şunlardır:

• Kas içine uygulanan uzun etkili penisilin enjeksiyonları
• Damar yoluyla verilen yüksek doz penisilin tedavileri
• Ağızdan alınan alternatif antibiyotik hapları

Hastalık eğer primer, sekonder veya henüz erken latent aşamada, yani vücuda yayılımı sınırlı bir evrede tespit edilmişse, genellikle tek bir doz kas içi enjeksiyon şeklinde uygulanan penisilin tedavisi tercih edilir. Ancak enfeksiyonun üzerinden uzun yıllar geçmişse veya hastalığın ne zaman başladığı bilinemiyorsa, tedavi protokolü uzatılır. Bu gibi durumlarda haftada bir kez olmak üzere ardışık haftalara yayılan çoklu enjeksiyon planlamaları yapılır. Hastalığın sinir sistemini etkilediği daha karmaşık durumlarda ise hastane ortamında yatış yapılarak damar yolundan uygulanan yoğun tedavilere ihtiyaç duyulabilir.

Penisiline karşı belgelenmiş ve ciddi boyutta alerjisi olan hastalarda ise farklı bir yol haritası izlenir. Bu kişilere, belirli haftalar boyunca düzenli olarak kullanmaları gereken ağızdan alınan alternatif antibiyotik hapları reçete edilir. Gebelik döneminde sifiliz saptanan kadınlarda ise durum çok daha hassastır. Anne karnındaki bebeği korumak adına en güvenilir seçenek yine penisilin olduğundan, hastanın alerjisi olsa dahi özel hastane koşullarında duyarsızlaştırma işlemleri yapılarak bu tedavinin uygulanmasına çalışılır. Tedavi sürecinin başarısındaki en kritik nokta hasta uyumudur. Özellikle haftalık iğne veya uzun süreli hap tedavilerinde dozların atlanması veya aralıkların uzaması, tedavi sürecini aksatır ve genellikle tüm protokolün en baştan başlatılmasını gerektirir.

Tedavinin ardından hastalar kendi haline bırakılmaz. İlk dozu takiben birkaç saat içinde ateş, baş ağrısı, kas ağrıları ve lezyonlarda kızarıklık artışı gibi bağışıklık sisteminin bakterilere verdiği güçlü bir reaksiyon görülebilir. Bu geçici durum yönetildikten sonra, hastanın iyileşme süreci düzenli kan testleriyle aylar boyunca takip edilir. Antikor seviyelerindeki düzenli düşüş, tedavinin olumlu sonuçlandığının en somut göstergesidir.

Sifiliz (Frengi) Hastalarının Partnerleri Nasıl Bir Süreç İzlemelidir?

Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların klinik yönetiminde, sadece sağlık kuruluşuna başvuran kişinin tedavi edilmesi salgın zincirini kırmak için yeterli değildir. Toplum sağlığını korumak ve tekrarlayan bulaş döngülerini engellemek adına, hastanın cinsel partnerlerinin de bu sürece dahil edilmesi, bilgilendirilmesi ve gerekli tıbbi desteği alması ürolojik yaklaşımın vazgeçilmez bir parçasıdır.

Hastalığın evresine göre partnerlerin risk durumu değişkenlik gösterir. Erken evre sifiliz tanısı alan bir kişinin yakın geçmişteki temasları potansiyel risk altında kabul edilir. Bu kişilerin kan testleri o an için negatif sonuç verse dahi, hastalığın henüz kuluçka döneminde olma ihtimali göz önünde bulundurularak koruyucu amaçlı tedavi planlamaları yapılabilir. Daha uzun süreli ve ileri evre vakalarda ise riskli temas süresi geçmişe dönük olarak daha geniş bir zaman dilimini kapsar ve partner taramalarının daha geriye yönelik yapılması önerilir.

Bazı diğer ürogenital enfeksiyonlarda, partnerin kliniğe gelmekte çekince yaşadığı durumlarda hastaya partneri için de ilaç reçete edilmesi gibi pratik uygulamalara başvurulabilir. Ancak konu sifiliz olduğunda veya hastaların eş zamanlı olarak farklı bağışıklık sistemi hastalıkları taşıma ihtimali bulunduğunda, bu yöntem genellikle önerilmez. Her bireyin klinik ortamda kendi sağlık durumuna, tıbbi geçmişine ve fiziksel muayene bulgularına göre değerlendirilmesi, olası komplikasyonların önüne geçmek için şarttır.

Bu sürecin en temel kurallarından biri, tedavi tamamlanana kadar hastanın alması gereken izolasyon tedbirleridir. İlaç protokolü bitene, kan değerlerindeki düzelme hekim tarafından onaylanana ve ciltteki tüm lezyonlar kaybolana kadar, kişilerin prezervatif kullanımı dahil her türlü cinsel temastan uzak durmaları gerektiği hekimler tarafından önemle vurgulanır. Bu hem hastanın kendi iyileşme sürecini korur hem de partnerlerini riske atmasını engeller.

Sifiliz (Frengi) Bulaşma Riskini Azaltmak İçin Neler Yapılmalıdır?

Tıbbi teknoloji ne kadar ilerlerse ilerlesin, enfeksiyon hastalıklarıyla mücadelenin en güçlü adımı her zaman hastalanmadan önce alınacak koruyucu tedbirlerdir. Sifiliz, gelişmiş antibiyotiklerle büyük oranda tedavi edilebilir bir hastalık olsa da vücuda girmesini engellemek alınabilecek en mantıklı ve sağlıklı karardır. Genital bölgede fark edilen ufak bir kızarıklık, ağrısız bir yara veya olağandışı bir durum karşısında internetten doğruluğu kanıtlanmamış bilgilerle hareket etmek yerine zaman kaybetmeden bir uzmana danışılmalıdır.

Günlük yaşamda enfeksiyon riskini minimize etmek için dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:

• Düzenli ve doğru prezervatif kullanımı alışkanlığı edinmek
• Cinsel partner sayısını sınırlı tutmaya özen göstermek
• Yeni ilişkiler öncesinde karşılıklı sağlık taramalarından geçmek
• Genital hijyen rutinlerine dikkat etmek
• Şüpheli bir temas sonrası vakit kaybetmeden hekime başvurmak

Bilinçsizce kullanılan kısa süreli antibiyotikler veya kremler, hastalığı ortadan kaldırmadığı gibi sadece belirtilerin üzerini örterek hekimin doğru teşhis koymasını zorlaştırabilir. Sifiliz sinsi doğası gereği sessiz kalmayı sever, ancak düzenli sağlık kontrolleri ve şüphe anında yapılan doğru laboratuvar taramaları bu sessizliği bozar. Sağlıklı bir cinsel yaşamın temel dayanağı, kişilerin kendi vücutlarını tanıması, partnerlerine karşı dürüst bir iletişim içinde olması ve koruyucu sağlık hizmetlerinden düzenli olarak faydalanmasıdır.

Sıkça sorulan sorular

Prof. Dr. Berkan Reşorlu

1979 Ankara doğumlu Prof. Dr. Berkan Reşorlu, tıp eğitimini 1997-2003 yılları arasında Ankara Üniversitesi’nde, üroloji uzmanlığını ise 2003-2008 yılları arasında Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde tamamlamıştır. Akademik olarak 2013 yılında doçent, 2022 yılında profesör ünvanı almıştır.

Endoskopik taş cerrahisi alanında geniş serili çalışmalara imza atmış, 1 yaş altı çocuklarda uygulanan cerrahileri literatüre kazandırmış, taş skorlama sistemi ve deneysel cerrahi modelleriyle uluslararası alanda kabul görmüştür.