Böbrek üstü bezi, diğer adıyla adrenal bez, böbreklerin tepe noktasında yer alan ve ürettiği yaşamsal hormonları doğrudan kana vererek sistemlerin dengeli çalışmasını yöneten çift taraflı bir endokrin organdır.
Başlıca görevleri; biyolojik uyku ve uyanıklık saatini ayarlamak, hastalıklara karşı doğal savunma direncini güçlendirmek, enerji kullanımını planlamak ve değişen dış koşullara vücudun hızla uyum sağlamasına rehberlik etmektir.
Gün içinde zihinsel odaklanmayı sürdürmekten fiziksel harekete dayanıklılık göstermeye, iltihabi tepkileri yatıştırmaktan iştah düzenini korumaya kadar pek çok işlev bu sessiz kimyasal iletişim ağıyla kendi ritminde ilerler.
Genel sağlığın görünmez mimarı sayılan bu hassas merkezde gelişebilen doku farklılıkları, günümüzde çağdaş ürolojik yaklaşımlar ve kişiye özel tedavi planlamaları eşliğinde özenle değerlendirilerek bireylerin yaşam konforu güvenle desteklenmektedir.
Böbrek Üstü Bezi Vücudun Neresinde Bulunur ve Yapısı Nasıldır?
İsminden dolayı günlük yaşamda pek çok kişi bu bezlerin doğrudan böbrek dokusunun bir parçası olduğunu düşünür. Oysa böbrek üstü bezleri işlevsel açıdan ayrı çalışan, ancak böbreğin üst kısmına küçük bir şapka gibi yerleşmiş özel iç salgı organlarıdır. Karın boşluğunun arka duvarında, omurganın iki yanında ve solunum kası olan diyaframın arka uzantılarına komşu biçimde yer alırlar. Her iki bez de altlarında duran böbreklerle perirenal fasya adı verilen ortak koruyucu bağ dokusu kılıfını paylaşır ve koruyucu yağ dokusu yastığının içinde bulunur. Böbreklerle paylaşılan bu anatomik kompartman ve böbrek damarlarıyla kurulan yakın komşuluk, adrenal kitlelerin değerlendirilmesinde ve cerrahi tedavisinde üroloji uzmanlığını sürecin doğal merkezine taşır.
Erişkin bir bireyde her bir bez yaklaşık 5 santimetre dikey uzunluğa, 2 ila 3 santimetre yatay genişliğe ve ortalama 1 santimetre kalınlığa sahiptir. Yaş, cinsiyet ya da vücut ağırlığından bağımsız olarak ağırlıkları genellikle 2 ila 6 gram aralığında seyreder. Dıştan görülebilen kabuk bölümü, hormon üretiminde hammadde olarak kullandığı zengin yağ içeriği sayesinde koyu sarı ya da altın sarısı renkte seçilir; ince tanecikli yüzeyi ve sıkı kıvamıyla çevresindeki yumuşak yağ dokusundan kolayca ayırt edilir.
Dışarıdan tek parça bir organ görünümünde olsa da gerçekte anne karnındaki gelişim kökenleri ve çalışma biçimleri farklı iki ayrı dokunun birleşiminden oluşur. Hacmin yaklaşık yüzde 90’lık bölümünü oluşturan dış kabuk katmanı ürogenital çıkıntının mezoderm dokusundan, içteki yüzde 10’luk öz bölgesi ise sempatik sinir öncülü olan nöral krest hücrelerinden gelişir. Anne karnındaki gelişim ve göç sürecinde ana damarların çevresinde, böbrek içinde, yumurtalıkta, testiste veya idrar kesesi duvarında küçük ek adrenal doku adacıklarına da rastlanabilir.
Sağ ve Sol Böbrek Üstü Bezi Arasında Nasıl Farklılıklar Vardır?
Çift taraflı organların birbirinin ayna görüntüsü olduğu düşünülse de sağ ve sol böbrek üstü bezi şekil, yerleşim ve damar bağlantıları açısından belirgin farklılıklar taşır. Sağ taraftaki bez piramit ya da üçgen formundadır; sağ böbreğin üst kutbu üzerinde, on ikinci kaburga hizasının önünde durur ve karaciğer ile ana toplardamar olan vena kava inferiora komşudur. Sol taraftaki bez ise yarım ay yani hilal biçimindedir; sol böbreğin üst ve iç kenarına doğru uzanarak on birinci ile on ikinci kaburgaların önünde yer alır. Mide, pankreas gövdesi, dalak, ana atardamar olan aort ve sol böbrek damarlarıyla yakın komşuluk gösterir.
Küçük boyutlarına karşın bu organlar dakikada 10 mililitreye ulaşabilen oldukça yoğun bir atardamar kanlanmasına sahiptir. Diyaframın alt atardamarından gelen üst dal, karın ana atardamarından ayrılan orta dal ve böbrek atardamarından çıkan alt dal olmak üzere üç ayrı kaynak, bezin dış kapsülü üzerinde yaklaşık elli ince daldan oluşan zengin bir ağ kurar. Dış kabuktaki kılcal damarlardan süzülerek iç tabakaya ilerleyen kan akımı, kabukta üretilen kortizolün iç bölgedeki adrenalin üreten enzimleri yerel düzeyde uyarmasına olanak tanır.
Kirli kanı taşıyan toplardamar dönüşü de iki tarafta farklı bir rota izler. Sağ bezin kısa yapılı ana toplardamarı doğrudan vena kava inferiora açılırken, sol bezin daha uzun olan toplardamarı diyafram toplardamarıyla birleşerek sol böbrek toplardamarına dökülür. Sağ ve sol taraf arasındaki bu ince damarsal yapının iyi bilinmesi, tanısal girişimlerin ve ürolojik cerrahi tedavilerin yüksek özenle planlanmasına katkı sağlar.
Böbrek Üstü Bezi Görevleri Nelerdir ve Hangi Hormonları Üretir?
Doğum sonrasında anne karnındaki geçici tabakanın gerilemesiyle yaşamın ilk üç yılı içinde yetişkin böbrek üstü bezi kabuğu son şeklini alır. Dıştan içe doğru üç ayrı hücresel katmana ayrılan bu dış bölüm, beyindeki hipotalamus-hipofiz-adrenal aksı ve böbreklerle ilişkili renin-anjiyotensin sistemi tarafından dengeli biçimde yönetilir.
En dıştaki zona glomeruloza katmanı, renin-anjiyotensin sisteminin yönlendirmesiyle aldosteron hormonunu üretir. Aldosteron böbreklerde sodyum ve su dengesini korurken fazla potasyumun idrarla uzaklaştırılmasını sağlayarak kan basıncını destekler. Ortadaki geniş zona fasikülata katmanı ise hipofizden salgılanan ACTH uyarısıyla kortizol salgılar. Sabah saatlerinde doğal olarak yükselen kortizol güne dinç başlanmasına yardımcı olur; kan şekeri ile yağ metabolizmasını, kemik döngüsünü, bağışıklık dengesini ve damar direncini düzenler. En içteki zona retikülaris katmanı da DHEA ve adrenal androjenleri üreterek cinsiyet hormonu öncüllerine ve genel doku yenilenmesine katkıda bulunur.
Böbrek üstü bezi dış katmanının vücutta üstlendiği başlıca görevler şunlardır:
- Kan basıncının dengede tutulması
- Sodyum ve potasyum kontrolü
- Su ve elektrolit dengesi
- Kan şekeri düzeyinin düzenlenmesi
- Yağ ve protein metabolizması
- Kemik sağlığının desteklenmesi
- Stres yanıtının dengelenmesi
Böbrek Üstü Bezi Ani Stres Anlarında Vücudu Nasıl Yönetir?
Bezin merkezinde yer alan adrenal medulla tabakası, dış kabuktan farklı olarak kan yoluyla gelen hormon uyarılarını beklemek yerine doğrudan omurilikten uzanan sempatik sinir liflerinden sinyal alır. Sinirsel uyarıları saniyeler içinde hormonal yanıta çeviren bu iç bölüm, sinir sistemi ile iç salgı sisteminin ortak kavşağı gibi çalışır. Buradaki özel kromaffin hücreleri vücudun en büyük adrenalin kaynağını oluşturur ve beraberinde noradrenalin üretir.
Günlük yaşamdan basit bir örnekle düşünmek gerekirse, karşıdan karşıya geçerken hızla yaklaşan bir araç fark edildiğinde ya da ani bir heyecan yaşandığında omurilikten çıkan uyarı hızla iç tabakaya ulaşır. Kana karışan adrenalin ve noradrenalin kalp atım hızını artırır, solunum yollarını genişleterek dokulara daha fazla oksijen taşınmasını destekler ve damar çapını ayarlayarak kan akımını öncelikle kalp, beyin ve iskelet kaslarına yönlendirir. Karaciğerdeki hazır enerji depoları dolaşıma sunulur ve vücut saniyeler içinde harekete hazır hale gelir. Zorlayıcı an geride kaldığında ise bu hızlı hormon salınımı yavaşlar ve dolaşım sistemi olağan ritmine döner.
Böbrek Üstü Bezi Hastalıkları Nelerdir ve Ne Gibi Belirtiler Verir?
Bu iç salgı organlarının hastalıkları genellikle bir hücre grubunun vücudun gereksiniminden bağımsız biçimde fazla hormon üretmesi, doku içinde kitle gelişmesi veya hormon üretiminin azalmasıyla ortaya çıkar. Aşırı aldosteron üretimiyle gelişen primer hiperaldosteronizm, diğer adıyla Conn sendromu, yüksek tansiyon hastalarının yüzde 1 ila 14’ünde saptanabilen ve nedene yönelik tedaviyle kontrol altına alınabilen ikincil yüksek tansiyonun yaygın nedenlerinden biridir. Özellikle ölçümleri 160’a 100 veya 180’e 110 milimetre cıvanın üzerinde seyreden, çoklu ilaca direnç gösteren ya da kendiliğinden veya idrar söktürücü kullanımıyla potasyum düşüklüğü gelişen tansiyon hastalarında araştırılması büyük önem taşır.
Belirgin kortizol fazlalığında kilo artışı, kan şekeri yüksekliği ve yüksek tansiyonla seyreden Cushing sendromu görülür. Bununla birlikte tesadüfen kitle saptanan bireylerin yüzde 20 ila 50’sinde belirgin fiziksel bulgu olmaksızın Hafif Otonom Kortizol Sekresyonu gelişir. Bu sessiz tablo insülin direnci, Tip 2 diyabet, yüksek tansiyon, kolesterol dengesizliği, karaciğer yağlanması ve kemik erimesiyle ilişkili olabildiği için erken değerlendirilmesi metabolik sağlığı korumaya yardımcı olur. İç tabakadan köken alan feokromositoma ise fazla katekolamin salgılayan nadir bir nöroendokrin tümördür; hastaların yaklaşık yarısında ataklarla yükselen tansiyon, aralıklı baş ağrısı ve çarpıntı görülürken bazı olgular MEN 2 veya Von Hippel-Lindau gibi ailesel sendromlarla ilişkili olabilir. Nadir görülen adrenokortikal karsinom sıklıkla 4 santimetrenin ve özellikle 6 santimetrenin üzerindeki düzensiz kitlelerde incelenirken, doğumsal enzim farklılıkları ve hormon yetersizlikleri de uygun tedavilerle yönetilir.
Böbrek üstü bezi hastalıklarında dikkat çeken başlıca belirtiler şunlardır:
- İlaca dirençli yüksek tansiyon
- Kan potasyum düzeyinde düşüklük
- Ataklar halinde gelen çarpıntı
- Aralıklı şiddetli baş ağrısı
- Açıklanamayan hızlı kilo artışı
- Kan şekeri dengesinde bozulma
- Kemik yoğunluğunda azalma
Tesadüfen Saptanan Böbrek Üstü Bezi Kitleleri Nasıl Değerlendirilir?
Görüntüleme olanaklarının gelişmesiyle birlikte sırt ağrısı, safra kesesi kontrolü, mide yakınması ya da böbrek taşı araştırması sırasında tesadüfen böbrek üstü bezinde bir kitle fark edilebilmektedir. Tıbbi olarak adrenal insidentaloma adı verilen bu bulgu ilk duyulduğunda doğal bir kaygı yaratsa da saptanan kitlelerin büyük çoğunluğu iyi huylu ve hormon salgılamayan sakin yapılardır.
Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği 2025 Kılavuzu ile Avrupa Endokrinoloji Derneği 2023 rehberleri ışığında üroloji ve endokrinoloji uzmanları bu lezyonları iki temel yönden ele alır. İlk adımda dokunun görüntüleme özelliklerinin iyi huylu olup olmadığına bakılır, eşzamanlı olarak da fazladan hormon üretip üretmediği test edilir. Çapı 4 santimetrenin altında olan iyi huylu yoğunluk özelliği gösteren ve hormon sonuçları olağan aralıkta çıkan düşük riskli kitlelerde rutin tomografi tekrarına gerek kalmadan yıllık klinik kontrol ve uygun olgularda birinci yılda hormon testi tekrarı yeterli görülür. Çapı 4 ile 6 santimetre arasındaki kitlelerde 6 ila 12 ay sonra görüntüleme kontrolü planlanırken, hormon aktif ya da 6 santimetre ve üzerindeki lezyonlarda cerrahi hazırlık süreci değerlendirilir.
Tesadüfen saptanan kitlelerin değerlendirilmesinde öne çıkan başlıca ölçütler aşağıdaki gibidir:
- Kitlenin milimetrik çap ölçüsü
- Görüntülemedeki doku yoğunluk değeri
- İç yapının homojen görünümü
- Hormon üretme potansiyeli
- Yıllık izlemdeki büyüme eğilimi
- Eşlik eden tansiyon veya diyabet
Böbrek Üstü Bezi Tanısında Görüntüleme ve Hormon Testleri Nasıl Yapılır?
Güvenilir bir tanı süreci için radyolojik incelemeler ile kan ve idrar testleri birlikte yürütülür. Görüntülemede ilk tercih, damardan ilaç verilmeden 3 milimetrelik ince kesitlerle çekilen kontrastsız Bilgisayarlı Tomografi incelemesidir. İyi huylu adenomlar hücre içi doğal yağ içerikleri nedeniyle homojen görünür ve yoğunlukları 10 Hounsfield Ünitesi ya da daha altında ölçülür; bu bulgu saptandığında ek görüntülemeye genellikle ihtiyaç duyulmaz. Yoğunluğun 10 Hounsfield Ünitesini geçtiği ya da heterojen göründüğü kitlelerde yıkanma protokollü ilaçlı tomografi veya kimyasal kayma özellikli MRG uygulanır. İyi huylu kitleler kontrast maddeyi hızla dolaşıma geri bırakırken, başka organ tümörü öyküsü bulunan seçilmiş olgularda FDG-PET tomografiden yararlanılabilir. Görüntülemenin yüksek yol göstericiliği sayesinde rutin iğne biyopsisi uygulanmaz; yalnızca seçilmiş belirsiz kitlelerde ve katekolamin fazlalığı dışlandıktan sonra gündeme gelir.
Hormonal taramada gece 23.00 ile 24.00 arasında ağızdan 1 miligram deksametazon verilip ertesi sabah 08.00 ile 09.00 arasında kan kortizolünün ölçüldüğü baskılama testi yapılır. Sabah kortizolünün desilitrede 1,8 mikrogramın altında çıkması fazla kortizol salınımını dışlamaya yardımcı olurken, üzerindeki değerlerde kullanılan ilaçlar sorgulanarak ACTH ve doğrulama testleri istenir. Kontrastsız tomografide 10 Hounsfield Ünitesi ve altındaki tipik adenomlar dışındaki kitlelerde plazma serbest metanefrinleri veya idrar fraksiyone metanefrinleri incelenir. Yüksek tansiyon veya potasyum düşüklüğü olan bireylerde ise aldosteron ve renin ölçülür; potasyum dengelenip etkileşim yapmayan doksazosin veya yavaş salınımlı verapamil gibi ilaçlara geçildikten sonra dört saatlik İntravenöz Salin İnfüzyon Testi ya da Kaptopril Baskılama Testi uygulanır. Çift taraflı kitlelerde sabah 17-hidroksiprogesteron ve gerekli durumlarda steroid öncülleri değerlendirilir.
Tanı aşamasında sık başvurulan görüntüleme ve hormon testleri şunlardır:
- İnce kesitli kontrastsız tomografi
- Yıkanma protokollü ilaçlı tomografi
- Kimyasal kayma özellikli MRG
- Deksametazon baskılama testi
- Plazma ve idrar metanefrinleri
- Plazma aldosteron ve renin ölçümü
- İntravenöz salin infüzyon testi
Böbrek Üstü Bezi Kitlelerinde İlaç Tedavisi ve Girişimsel Yöntemler Nelerdir?
Tedavi planlamasında amaç cerrahi gerektirmeyen hastaları güvenle takip etmek ve her bireyin sağlık profiline uygun yöntemi seçmektir. Hormon üretmeyen küçük ve iyi huylu adenomlarda ilaç ya da ameliyat gerekmeden klinik izlem uygulanır. Her iki bezin birden fazla aldosteron salgıladığı çift taraflı idiyopatik hiperaldosteronizmde ise mineralokortikoid reseptör blokerleri ile kalsiyum ve sodyum kanalı düzenleyici ilaçların kombinasyonu uzun süreli tansiyon ve potasyum dengesini destekler.
Primer hiperaldosteronizm tanısı konulan hastalarda hormon fazlalığının tek bir bezden mi yoksa her iki bezden mi kaynaklandığını ayırt etmede altın standart girişimsel yöntem Adrenal Venöz Örnekleme işlemidir. Görüntülemedeki yapısal görünüm tek başına fonksiyonel kaynağı yansıtmayabildiği için, sonucu etkileyen idrar söktürücü ve aldosteron karşıtı ilaçlar işlemden en az dört hafta önce uygun alternatiflerle düzenlenir. Ardından kasık toplardamarından ince bir kateterle girilerek sağ ve sol adrenal toplardamarlardan kan örnekleri alınır ve cerrahiye uygun tek taraflı olgular belirlenir. Ameliyata tıbben uygun olmayan hastalardaki 5 santimetreden küçük seçilmiş lezyonlarda ise feokromositoma dışlandıktan sonra görüntüleme eşliğinde radyofrekans ablasyon veya damar komşuluğunda bağ dokusu yapısını koruyan kriyoablasyon değerlendirilebilir. Kök hücre temelli rejeneratif yaklaşımlar ise güncel kılavuzlarda henüz araştırma aşamasındaki başlıklar arasında yer almaktadır.
Cerrahi dışı izlem ve girişimsel süreçte uygulanan başlıca yaklaşımlar şunlardır:
- Yıllık düzenli klinik takip
- Mineralokortikoid reseptör blokerleri
- Kalsiyum kanalı düzenleyici ilaçlar
- Adrenal venöz örnekleme işlemi
- Radyofrekans ablasyon uygulaması
- Görüntüleme eşliğinde kriyoablasyon
Böbrek Üstü Bezi Hastalıklarında Ürolojik Cerrahi Yöntemler Nelerdir?
Böbreklerle paylaşılan ortak anatomik kılıf ve böbrek damarlarıyla kurulan doğrudan komşuluk nedeniyle bu organların cerrahi tedavisi, yani adrenalektomi, modern üroloji pratiğinin temel uzmanlık alanlarından biridir. Tek taraflı primer hiperaldosteronizm, Cushing sendromu ve feokromositoma gibi hormon üreten tümörlerde, metabolik yük oluşturan hafif kortizol fazlalığında, çapı 6 santimetre ve üzerindeki ya da yılda 5 milimetreden fazla büyüyen kitlelerde, kötü huylu tümör şüphesinde ve ana hastalığı kontrol altındaki seçilmiş metastazlarda ürolojik cerrahi öncelikli tedavi seçeneğidir.
Güvenli ve konforlu bir operasyon süreci için ameliyat öncesinde üroloji ve endokrinoloji iş birliğiyle özenli bir medikal hazırlık yürütülür. Feokromositoma saptanan bireylerde ameliyattan 7 ila 14 gün önce başlanan alfa-bloker ilaçlar ve dengeli sıvı-tuz alımı kan basıncı dengesini desteklerken, aldosteron ve kortizol fazlalığında potasyum, kan şekeri, tansiyon kontrolü ve koruyucu hidrokortizon planlaması yapılır.
Türk Üroloji Derneği ve Ürolojik Cerrahi Derneği yayınlarında da belirtildiği üzere iyi huylu ve uygun boyutlu kitlelerde altın standart yaklaşım laparoskopik ve robotik cerrahidir. Ortalama bir buçuk ila iki saat süren kapalı cerrahi karın içinden ya da karın boşluğuna girmeden doğrudan yan-arka bölgeden uygulanabilir. Sekiz ila on iki milimetrelik küçük girişlerden üç boyutlu büyütmeli görüntü ve esnek hareket kabiliyeti sunan robotik adrenalektomi ise özellikle büyük iyi huylu kitlelerde, kilolu hastalarda ve doku koruyucu girişimlerde yüksek hassasiyet sağlar. Yalnızca kitlenin çıkarılıp sağlam kabuk dokusunun korunduğu parsiyel adrenalektomi, çift taraflı kitlelerde rutin olarak ve seçilmiş tek taraflı iyi huylu adenomlarda artan sıklıkla uygulanarak hastaların çoğunun doğal hormon üretimini sürdürmesine olanak tanır. Altı santimetre ve üzerindeki kötü huylu şüpheli kitlelerde ise kapsül bütünlüğünü korumak ve lenf bezlerini temizlemek amacıyla açık cerrahi uygulanır.
Modern üroloji pratiğinde uygulanan başlıca cerrahi yaklaşımlar şunlardır:
- Transperitoneal laparoskopik adrenalektomi
- Retroperitoneoskopik kapalı cerrahi
- Üç boyutlu robotik adrenalektomi
- Korteks koruyucu parsiyel cerrahi
- Kapsül koruyucu açık adrenalektomi
Böbrek Üstü Bezi Ameliyatı Sonrası İyileşme Süreci Nasıl İlerler?
Laparoskopik ve robotik ürolojik ameliyatlarda büyük kas kesileri bulunmadığı için ameliyat sonrası iyileşme süreci oldukça rahat ve hızlı ilerler. Hastalar işlemden kısa süre sonra ağızdan beslenmeye ve yürüyüş yapmaya başlar; hastanede yatış süresi genellikle 1 ila 4 gün, robotik cerrahi sonrasında ise çoğunlukla 1 ila 3 gece civarındadır. Masa başı iş yaşamına 1 ila 2 haftada, günlük sosyal aktivitelere 2 ila 4 haftada, tempolu spor ve egzersizlere ise 4 ila 6 haftada dönülebilir.
Operasyonun ardından vücudun hormonal dengesi de kademeli biçimde doğal ritmine kavuşur. Tek taraflı primer hiperaldosteronizm cerrahisi sonrasında kan potasyum düzeyi hızla dengelenir ve tansiyondaki belirgin düzelme çoğunlukla 1 ila 6 hafta içinde gözlenerek kontrol aldosteron ile renin ölçümleriyle değerlendirilir. Cushing sendromu tedavisinin ardından kilo, kan şekeri ve tansiyon değerlerinin dengelenmesi 6 ila 12 aylık doğal bir toparlanma sürecinde gerçekleşir; bu dönemde karşı taraftaki sağlıklı bez kendi üretim temposuna dönene kadar geçici ve düşük dozlu hidrokortizon desteği verilirken, iki taraflı alımlarda düzenli hormon yerine koyma tedavisiyle aktif yaşam desteklenir.
Ameliyat sonrası sağlıklı toparlanma sürecini destekleyen başlıca adımlar şunlardır:
- Erken dönemde hafif yürüyüşler
- Düzenli tansiyon ve şeker takibi
- Planlanan koruyucu hormon desteği
- Ayrıntılı patoloji incelemesi
- Periyodik üroloji ve endokrinoloji kontrolleri
Çıkarılan dokunun patoloji laboratuvarında ayrıntılı biçimde incelenmesi, uzun vadeli izlem planının oluşturulmasına rehberlik eder. İyi huylu patoloji sonuçlarının ardından rutin klinik ve hormonal kontrollerle takip sürdürülürken, üroloji ve endokrinoloji uzmanlarının koordineli yaklaşımı sayesinde hastalar günlük yaşamlarına güvenle devam edebilir.

1979 Ankara doğumlu Prof. Dr. Berkan Reşorlu, tıp eğitimini 1997-2003 yılları arasında Ankara Üniversitesi’nde, üroloji uzmanlığını ise 2003-2008 yılları arasında Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde tamamlamıştır. Akademik olarak 2013 yılında doçent, 2022 yılında profesör ünvanı almıştır.
Endoskopik taş cerrahisi alanında geniş serili çalışmalara imza atmış, 1 yaş altı çocuklarda uygulanan cerrahileri literatüre kazandırmış, taş skorlama sistemi ve deneysel cerrahi modelleriyle uluslararası alanda kabul görmüştür.
